Çocuğunuz eline kitabı aldığında birkaç sayfa sonra bırakıyor, kitap okumak yerine başka etkinliklere yöneliyor veya “Kitap okumayı sevmiyorum.” diyorsa, bu durum birçok velinin kafasını karıştırabilir.

Özellikle okulda kitap okuma konusunda beklentiler arttıkça veliler de çocuğa daha fazla kitap okutmaya çalışabilir. Ancak kitap okuma alışkanlığı yalnızca çocuğa her gün belirli sayıda sayfa okutmakla oluşmaz.

Çocuğun kitap okumayı neden sevmediğini anlamak, doğru kitabı bulmak ve okumayı bir zorunluluktan ziyade günlük yaşamın doğal bir parçası hâline getirmek çok daha etkili bir başlangıç olabilir.

Peki çocuklar neden kitap okumak istemez? Kitap okuma alışkanlığı nasıl kazandırılır? Veli çocuğa her gün kitap okutmalı mı? Çocuk kendi kitabını seçebilir mi?

Bu yazıda çocuklarda kitap okuma alışkanlığını geliştirmek için uygulanabilecek yöntemleri ele alacağız.

Çocuklar Kitap Okumayı Neden Sevmeyebilir?

Her çocuğun kitap okumaktan uzak durmasının nedeni aynı değildir.

Bazı çocuklar henüz ilgilerini çeken kitap türünü bulamamış olabilir. Bazıları okumayı yorucu bulabilir. Bazıları ise kitap okumayı sürekli ödev veya sorumlulukla ilişkilendirmiş olabilir.

Örneğin çocuk:

• Yaşına ve ilgi alanına uygun olmayan kitaplar okuyordur.
• Okuma hızının düşük olması nedeniyle çabuk yoruluyordur.
• Kelime dağarcığı yeterince gelişmediği için metni anlamakta zorlanıyordur.
• Kitap okumayı yalnızca bir ödev olarak görüyordur.
• Evde düzenli kitap okuma alışkanlığıyla karşılaşmıyordur.
• Kitap seçme konusunda söz hakkı bulamıyordur.
• Daha fazla dikkat çeken ekranlı etkinlikleri tercih ediyordur.

Bu nedenle ilk adım:

“Çocuğum neden kitap okumuyor?”

sorusunu sormaktır.

Çünkü nedeni anlamadan yalnızca okuma süresini artırmaya çalışmak beklenen sonucu vermeyebilir.

Kitap Okumayı Sevdirmek ile Kitap Okutmak Aynı Şey Değildir

Çocuğa:

“Bugün 20 sayfa okuyacaksın.”

demek, kısa vadede kitabın okunmasını sağlayabilir.

Ancak çocuk kitabı yalnızca yapılması gereken bir görev olarak görüyorsa, okuma alışkanlığı kendiliğinden gelişmeyebilir.

Burada iki farklı hedef vardır:

Kitap okutmak:
Çocuğun belirli sayıda sayfayı tamamlamasını sağlamak.

Okuma alışkanlığı kazandırmak:
Çocuğun zaman içinde okumayı kendi hayatının bir parçası hâline getirmesi.

İkinci hedef daha uzun bir süreçtir.

Bu nedenle çocuğun kaç sayfa okuduğundan önce okumaya karşı nasıl bir ilişki geliştirdiğine bakmak gerekir.

Önce Doğru Kitabı Bulun

Bazen çocuk kitap okumayı sevmiyor değildir.

Yanlış kitabı okumayı sevmiyordur.

Bir çocuğun arkadaşlık hikâyelerine ilgi duyması, başka bir çocuğun bilim, hayvanlar, spor, macera veya mizah kitaplarından hoşlanması mümkündür.

Bu nedenle kitap seçiminde yalnızca:

“Bu kitap eğitici mi?”

sorusuna odaklanmak yerine:

“Bu kitap çocuğun ilgisini çekiyor mu?”

sorusunu da sormak gerekir.

Çocuğun ilgisini çeken bir kitapla başlaması, okuma deneyimini daha olumlu hâle getirebilir.

Çocuğun Kitap Seçmesine İzin Verin

Veli olarak çocuğun okuyacağı kitabı tamamen kendiniz belirlemek yerine ona seçenek sunabilirsiniz.

Örneğin:

“Bu üç kitaptan hangisini okumak istersin?”

Çocuğun seçtiği kitabın sizin ilk tercihiniz olmaması problem değildir.

Çünkü burada amaç yalnızca doğru kitabı seçmek değil, çocuğun okuma sürecinde söz sahibi olduğunu hissetmesini sağlamaktır.

Bir kitabı seçmek, okumaya başlama konusunda da motivasyon oluşturabilir.

Kitap Okumayı Ceza veya Ödül Hâline Getirmeyin

“Ödevini bitirirsen kitap okuyabilirsin.”

veya:

“Tableti istiyorsan önce 20 sayfa kitap okuyacaksın.”

gibi ifadeler kısa vadede işe yarayabilir.

Ancak bu yaklaşım kitabı çocuğun gözünde bir engel hâline getirebilir.

Çocuk zamanla:

Oyun = eğlence

Kitap = yapmam gereken görev

şeklinde bir ilişki kurabilir.

Elbette günlük okuma rutini oluşturulabilir. Ancak kitabın sürekli başka bir şeyin karşılığında sunulması yerine, okumayı günlük yaşamın doğal bir parçası hâline getirmek daha değerlidir.

Veli de Kitap Okumalı

Çocuğa:

“Git kitap oku.”

deyip yetişkinlerin bütün akşam telefonla ilgilenmesi, çocuğun aldığı mesajı zayıflatabilir.

Çocuklar yalnızca söylenenleri değil, gördüklerini de öğrenir.

Bu nedenle evde zaman zaman:

• Birlikte kitap okumak,
• Aynı ortamda herkesin kendi kitabını okuması,
• Okunan kitap hakkında konuşmak,
• Bir kitabı birlikte incelemek

gibi küçük rutinler oluşturulabilir.

Örneğin akşam 20 dakika boyunca herkesin kendi kitabını okuduğu bir aile okuma zamanı oluşturulabilir.

Bu sürenin çok uzun olması gerekmez.

Önemli olan süreyi artırmaktan önce düzenli hâle getirmektir.

Her Gün Çok Uzun Süre Okumasını Beklemeyin

Kitap okuma alışkanlığı oluştururken başlangıçta kısa süreler yeterli olabilir.

Özellikle kitap okumaya karşı isteksiz bir çocuk için:

“Her gün bir saat kitap okuyacaksın.”

demek başlangıçta büyük bir hedef olabilir.

Bunun yerine daha ulaşılabilir bir rutin oluşturulabilir.

Örneğin:

10 dakika → düzenli okuma → süreyi zamanla artırma

şeklinde ilerlenebilir.

Buradaki amaç çocuğun her gün rekor kırması değildir.

Amaç:

“Bugün de okudum.”

diyebileceği sürdürülebilir bir alışkanlık oluşturmaktır.

Çocuk Kitabı Bırakmak İsterse Ne Yapmalı?

Her kitabın sonuna kadar okunması gerektiğini düşünmek çocuk için baskı oluşturabilir.

Çocuk birkaç bölüm okuduktan sonra:

“Bu kitap bana göre değil.”

diyebilir.

Böyle bir durumda hemen:

“Başladın, bitireceksin.”

demek yerine neden sevmediğini konuşabilirsiniz.

Belki:

• Konusu ilgisini çekmemiştir.
• Dili ağırdır.
• Karakterleri sevmemiştir.
• Hikâye yavaş ilerliyordur.
• Kitap seviyesine uygun değildir.

Bir kitabı bırakmak, kitap okumayı bırakmak anlamına gelmez.

Bazen doğru kitabı bulmak için birkaç farklı kitap denemek gerekir.

Kitap Hakkında Sınav Yapmayın

Çocuğun okuduğu her kitabın sonunda:

“Ana karakter kimdi?”

“Kitapta ne oldu?”

“Yazar burada ne anlatmak istemiş?”

şeklinde sorular sormak, okumayı zamanla küçük bir sınava dönüştürebilir.

Elbette okuduğu kitap hakkında konuşmak faydalıdır.

Ancak sohbet şeklinde ilerlemek daha doğal olabilir.

Örneğin:

“Sen olsan bu karakterin yerinde ne yapardın?”

“En çok hangi bölümü sevdin?”

“Sence devamında ne olacak?”

gibi sorular çocuğun kitapla ilgili düşünmesini sağlayabilir.

Buradaki amaç çocuğun kitabı doğru anlatması değil, kitap hakkında düşünmesi ve konuşmasıdır.

Çocuk Ekranları Kitaba Tercih Ediyorsa Ne Yapmalı?

Telefon, tablet, bilgisayar ve televizyon gibi ekranlı etkinliklerin çocuklar için daha çekici gelmesi şaşırtıcı değildir.

Bu durumda kitabı ekranla sürekli yarıştırmak yerine günlük düzeni yeniden ele almak daha doğru olabilir.

Örneğin:

“Tableti bırak, kitap oku.”

demek yerine belirli zamanlarda ekran kullanımını sınırlandırıp okumaya da günlük program içerisinde yer açılabilir.

Çocuğun bütün boş zamanını ekran karşısında geçirip yalnızca kalan zamanda kitap okumasını beklemek yerine, okuma için de düzenli bir zaman oluşturmak daha uygulanabilir olabilir.

Çocuk Kitap Okurken Zorlanıyorsa Bunu Fark Edin

Bazen çocuk kitap okumayı sevmediğini söyler ama asıl sorun okuma sürecinde zorlanmasıdır.

Örneğin çocuk:

• Çok yavaş okuyorsa,
• Uzun metinlerde çabuk yoruluyorsa,
• Okuduğunu anlamakta zorlanıyorsa,
• Bilmediği kelimelerde sürekli duruyorsa,
• Okurken sık sık satır atlıyorsa,
• Okuduğu bölümü anlatmakta zorlanıyorsa

öncelikle bu güçlüğün nedenini anlamak gerekir.

Bu durumda yalnızca:

“Daha fazla kitap oku.”

demek sorunu çözmeyebilir.

Çocuğun okumayı neden zor bulduğunun değerlendirilmesi ve gerekiyorsa öğretmeninden destek alınması daha doğru bir yaklaşım olabilir.

Kitap Okuma Alışkanlığı Nasıl Geliştirilir?

Aşağıdaki basit sistem uygulanabilir:

1. İLGİSİNİ BUL

Çocuğun hangi konulara ilgi duyduğunu keşfedin.

2. KİTABI BİRLİKTE SEÇ

Seçenekler sunun ve mümkün olduğunca karar sürecine katılmasını sağlayın.

3. KÜÇÜK BAŞLA

Başlangıçta kısa ve sürdürülebilir bir okuma süresi belirleyin.

4. RUTİN OLUŞTUR

Okumayı her gün benzer bir zaman diliminde gerçekleştirmeye çalışın.

5. KONUŞ

Kitap hakkında sınav yapmadan, doğal bir sohbet gerçekleştirin.

6. ÖRNEK OL

Çocuğun yanında zaman zaman siz de kitap okuyun.

7. ZORLAMADAN TAKİP ET

Alışkanlığın oluşması için destek olun ancak kitabı sürekli bir baskı aracına dönüştürmeyin.

Kitap Okuma Alışkanlığında En Sık Yapılan Hatalar

Sadece Sayfa Sayısına Odaklanmak

“Bugün kaç sayfa okudun?” sorusu tek başına çocuğun okuma deneyimini anlatmaz.

Önemli olan yalnızca miktar değil, okumaya karşı geliştirdiği tutumdur.

Her Çocuğa Aynı Kitabı Önermek

Çocukların ilgi alanları ve okuma seviyeleri farklıdır.

Bir çocuk için harika olan kitap, başka bir çocuk için sıkıcı olabilir.

Kitabı Ödev Gibi Sunmak

Okumayı sürekli bir görev hâline getirmek çocuğun motivasyonunu azaltabilir.

Çocuğu Başka Çocuklarla Karşılaştırmak

“Arkadaşın her hafta üç kitap okuyor.”

gibi karşılaştırmalar çocuğun kendi gelişimine odaklanmasını zorlaştırabilir.

Kitabı Bitirmeyi Başarı Ölçütü Yapmak

Bazen yanlış kitap seçilmiştir.

Önemli olan her kitabı zorla bitirmek değil, çocuğun zaman içinde okumaya devam etmek istemesidir.

Okuma Alışkanlığı İçin 15 Dakikalık Akşam Rutini

Özellikle kitap okumaya yeni alışan çocuklar için basit bir rutin oluşturulabilir.

5 dakika:
Günün sakinleşme ve hazırlanma zamanı.

10 dakika:
Çocuğun seçtiği kitabı okuma.

Daha sonra süre çocuğun alışmasına göre artırılabilir.

Hafta sonunda ise:

“Bu hafta hangi kitabı sevdin?”

gibi kısa bir sohbet yapılabilir.

Burada amaç dakikaları sürekli takip etmek değil, kitap okumayı günlük yaşamın doğal bir parçası hâline getirmektir.

LAAS Yaklaşımı: Okumayı Bir Görevden Alışkanlığa Dönüştürmek

Çocuklarda kitap okuma alışkanlığını geliştirirken şu dört aşamayı düşünebiliriz:

SEÇ → OKU → DÜŞÜN → PAYLAŞ

Seç:
Çocuğun ilgisini çeken kitabı bul.

Oku:
Kısa ama düzenli bir okuma rutini oluştur.

Düşün:
Okudukları hakkında fikir üretmesini destekle.

Paylaş:
Kitap hakkında doğal bir sohbet gerçekleştir.

Böylece kitap yalnızca tamamlanması gereken bir görev olmaktan çıkar.

Çocuk zaman içinde:

“Bugün kaç sayfa okumalıyım?”

yerine,

“Acaba hikâyede şimdi ne olacak?”

diye düşünmeye başlayabilir.

İşte okuma alışkanlığının gelişmesinde asıl hedeflerden biri budur.

Çocuğum Kitap Okumayı Hâlâ Sevmiyorsa?

Her çocuğun kitap okumaya alışma süresi aynı değildir.

Bazı çocuklar kısa sürede kendi kitaplarını seçip okumaya başlayabilirken bazı çocukların daha fazla zamana ve farklı kitap deneyimlerine ihtiyacı olabilir.

Bu nedenle birkaç başarısız denemeden sonra:

“Benim çocuğum kitap okumayı sevmiyor.”

sonucuna varmak yerine süreci yeniden değerlendirmek daha doğru olabilir.

Şunları tekrar gözden geçirin:

• Doğru kitabı seçiyor muyuz?
• Kitap çocuğun seviyesine uygun mu?
• Okuma süresi fazla mı?
• Çocuk okurken sürekli sorgulanıyor mu?
• Evde kitap okuyan birilerini görüyor mu?
• Okumayı başka sorumlulukların karşılığı hâline getirdik mi?
• Çocuk okurken gerçekten zorlanıyor olabilir mi?

Bazen küçük bir değişiklik, çocuğun kitapla kurduğu ilişkiyi tamamen değiştirebilir.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğuma her gün kitap okutmalı mıyım?

Düzenli okuma alışkanlığı oluşturmak faydalıdır. Ancak başlangıçta uzun süreler yerine çocuğun sürdürebileceği kısa ve düzenli bir rutin oluşturmak daha uygun olabilir.

Çocuğum kitap seçmek istemiyor. Ne yapmalıyım?

Birkaç farklı seçenek sunabilirsiniz. Kitabı tamamen sizin seçmeniz yerine çocuğun seçim sürecine katılması, okumaya yönelik motivasyonunu artırabilir.

Çocuğum başladığı kitabı bitirmek istemiyor. Bitirmesi için zorlamalı mıyım?

Her kitabın mutlaka bitirilmesi gerektiği söylenemez. Kitabın neden ilgisini çekmediğini anlamak ve gerekirse başka bir kitap denemek daha faydalı olabilir.

Kitap okumayı ödül olarak kullanmak doğru mu?

Kitabı sürekli başka bir davranışın ödülü hâline getirmek, çocuğun kitabı bir görev olarak görmesine neden olabilir. Okumayı günlük yaşamın doğal bir parçası hâline getirmek daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.

Çocuğum kitap okuyor ama okuduğunu anlamıyor. Ne yapmalıyım?

Okuma miktarını artırmadan önce nerede zorlandığını anlamaya çalışın. Kelime anlamı, metni takip etme veya okuduğunu yorumlama gibi farklı alanlarda desteğe ihtiyaç duyabilir. Gerekirse öğretmeninden görüş alın.

Amaç Daha Çok Kitap Değil, Daha Güçlü Bir Okuma Alışkanlığı

Çocuğun kitap okumayı sevmemesi, ömür boyu kitap okumayacağı anlamına gelmez.

Bazen doğru kitabı bulmak, bazen okuma süresini kısaltmak, bazen çocuğa seçim hakkı vermek, bazen de okuma becerisindeki bir güçlüğü fark etmek gerekir.

Bu süreçte en önemli noktalardan biri, kitabı sürekli bir ödev, ceza veya zorunluluk hâline getirmemektir.

Çocuğun kitapla kurduğu ilişki zaman içinde gelişebilir.

Bu nedenle hedefi şöyle belirlemek daha doğru olabilir:

Önce çocuğa kitap okutmayı değil, çocuğun kitapla iyi bir ilişki kurmasını hedefleyin.

Çünkü kalıcı okuma alışkanlığı, “Bugün kaç sayfa okudun?” sorusuyla değil, zaman içinde “Biraz daha okuyabilir miyim?” demeye başlayan çocukla oluşur.