Bir çocuk ödevini yaparken sürekli silip yeniden yazıyor, cevabından emin olmadığı soruyu boş bırakıyor ya da yanlış yapmaktan korktuğu için yeni bir etkinliğe başlamak istemiyorsa burada yalnızca ders başarısından söz etmiyoruz. Çocuklarda hata yapma korkusu…
Bazen çocuğun öğrenme sürecine bakışında hata yapmaktan kaçınma eğilimi vardır.
Oysa öğrenme, özellikle çocukluk döneminde, denemeyi ve yanılmayı gerektirir. Çocuğun her soruyu ilk seferde doğru cevaplaması değil, yanlış yaptığında ne yapacağını öğrenmesi daha değerlidir.
Hata Yapmak Neden Çocuklar İçin Bu Kadar Önemli?
Çocuklar bir konuyu öğrenirken doğal olarak hata yapar.
Bir soruyu yanlış çözer, bir kelimeyi yanlış yazar, matematik işleminde hata yapar veya bir etkinlikte beklediği sonucu elde edemez.
Bunların hepsi öğrenme sürecinin parçalarıdır.
Ancak çocuk zamanla hatayı:
Yanlış yaptım → Demek ki yapamıyorum.
şeklinde yorumlamaya başlarsa hata yapmak onun için öğrenme fırsatı olmaktan çıkıp kaçınılması gereken bir duruma dönüşebilir.
Bu nedenle çocuğa yalnızca doğru cevabı öğretmek yerine, yanlış cevaptan sonra nasıl ilerleyeceğini de öğretmek gerekir.
Hata Yapma Korkusu Nasıl Anlaşılır?
Her çocuk zaman zaman hata yapmak istemez. Bu oldukça normaldir.
Ancak bazı davranışlar çocuğun hataya karşı gereğinden fazla hassas olduğunu gösterebilir:
- Cevabından emin olmadığı soruları denememesi
- Sürekli yetişkinden onay beklemesi
- Yanlış yaptığında çalışmayı bırakması
- Defterindeki hataları aşırı şekilde silmesi
- Yeni bir etkinliğe başlamaktan kaçınması
- Kolay görevleri bile tekrar tekrar kontrol etmesi
- Başarısız olacağını düşündüğü etkinliklerden uzak durması
- Yanlış yaptığında kendisi hakkında olumsuz konuşması
Burada önemli olan tek bir davranışa bakarak sonuç çıkarmak değildir.
Asıl bakılması gereken, hata karşısındaki genel tutumdur.
Çocuğa Hata Yapmanın Öğrenmenin Bir Parçası Olduğunu Anlatın
Çocuğa:
Yanlış yapmamalısın.
demek yerine:
Yanlış yaptığında birlikte neyi farklı yapabileceğimize bakalım.
demek çok daha farklı bir mesaj verir.
Çocuk böylece hatayı bir son olarak değil, bir sonraki adımı gösteren bilgi olarak görmeye başlayabilir.
Örneğin çocuk bir matematik sorusunu yanlış yaptığında hemen doğru cevabı söylemek yerine:
Soruda ne yapmamız isteniyordu?
İlk hangi adımı yaptın?
Sence nerede farklı bir yol deneyebiliriz?
gibi sorular sorulabilir.
Böylece çocuk yalnızca doğru cevabı öğrenmez; kendi hatasını incelemeyi de öğrenir.
LAAS Hata Döngüsü: Fark Et → Anla → Dene → Öğren
Çocukların hatalara daha yapıcı yaklaşmasını desteklemek için basit bir dört adımlı yöntem kullanılabilir.
1. Fark Et
Öncelikle hatanın olduğunu kabul et.
Yanlış yaptım.
Bu cümle bir başarısızlık ilanı değildir.
2. Anla
Hatanın neden olduğunu düşün.
Soruyu mu yanlış okudum?
İşlemi mi yanlış yaptım?
Bir bilgiyi mi hatırlayamadım?
3. Dene
Aynı görevi yeniden dene.
Çocuğun doğrudan doğru cevabı görmek yerine kendi başına tekrar düşünmesi önemlidir.
4. Öğren
Son olarak:
Bir dahaki sefere neyi farklı yapacağım?
sorusunu cevapla.
İşte bu noktada hata, öğrenmeye dönüşür.
Çocuğun Hatasını Hemen Düzeltmeyin
Çocuğun yanlış yaptığını gördüğümüzde doğru cevabı hemen söylemek oldukça kolaydır.
Fakat her hatada yetişkinin devreye girmesi, çocuğun zamanla kendi hatasını kontrol etmek yerine doğru cevabı yetişkinden beklemesine neden olabilir.
Örneğin:
Çocuk: Bu sorunun cevabı 24 mü?
Veli: Hayır, 32.
yerine:
Veli: Nasıl bulduğunu bana anlatır mısın?
denebilir.
Çocuk kendi düşünme sürecini anlattığında hata varsa bunu fark etmesi de kolaylaşır.
Buradaki amaç çocuğu cevapsız bırakmak değil, cevaba ulaşma sürecinde aktif tutmaktır.
Sonucu Değil, Süreci Övün
Çocuğa:
Çok zekisin.
veya
Hiç hata yapmadın, harikasın.
demek kısa vadede olumlu hissettirebilir.
Ancak öğrenme sürecinde yalnızca sonucu öne çıkarmak, çocuğun doğru yapmayı kendi değerinin göstergesi olarak görmesine neden olabilir.
Bunun yerine çabanın ve kullanılan yöntemin fark edilmesi daha anlamlıdır:
Bu soruda farklı bir yöntem denemen hoşuma gitti.
İlk başta zorlandın ama tekrar denedin.
Hatanı kendin fark ettin.
Vazgeçmek yerine başka bir yol denedin.
Bu ifadeler çocuğa başarının yalnızca doğru cevaptan ibaret olmadığını gösterir.
Hataları Büyütmeyin
Çocuk yanlış yaptığında yüz ifadesi, ses tonu veya kullanılan kelimeler de önemlidir.
Özellikle:
Bunu da mı yapamadın?
Bunu kaç kere anlattık?
Arkadaşların yapıyor.
gibi ifadeler çocuğun hataya karşı kaygısını artırabilir.
Bir hata karşısında mümkün olduğunca sakin kalmak ve hatayı kişiselleştirmemek gerekir.
Yanlış cevap vermek ile başarısız bir çocuk olmak aynı şey değildir.
Bu ayrımın çocuk tarafından hissedilmesi önemlidir.
Evde Hata Yapmanın Normal Olduğunu Gösterin
Çocuklar yalnızca söylenenleri değil, yetişkinlerin davranışlarını da gözlemler.
Veli kendi yaptığı bir hatayı saklamak yerine bunu doğal biçimde ifade edebilir:
Burada yanlış hesaplamışım. Tekrar kontrol edeyim.
veya:
Bunu ilk denememde yapamadım, başka bir yol deneyelim.
Böylece çocuk hata yapmanın yalnızca çocuklara özgü bir durum olmadığını görür.
Bu, hata karşısındaki yaklaşımın günlük yaşamda doğal hale gelmesine yardımcı olabilir.
Her Şeyi Mükemmel Yapmasını Beklemeyin
Bazı çocuklarda hata yapma korkusunun arkasında mükemmel yapma isteği bulunabilir.
Ödevin güzel görünmesi, soruların eksiksiz çözülmesi veya yapılan etkinliğin kusursuz olması çocuk için gereğinden fazla önemli hale gelebilir.
Bu durumda çocuğa sürekli daha iyisini yapmasını söylemek yerine bazen:
Tamamlanmış olması yeterli.
mesajını vermek gerekir.
Çünkü öğrenme sürecinde her çalışmanın mükemmel olması gerekmez.
Bazen karalama yapılır.
Bazen yanlış cevap verilir.
Bazen bir yöntem işe yaramaz.
Ve çocuk bütün bunların ardından yeniden deneyebilir.
Çocuğa Hatasını Düzeltme Fırsatı Verin
Hata yaptıktan sonra doğrudan cevabı değiştirmek yerine çocuğa ikinci bir şans verilebilir.
Örneğin:
İlk deneme: Soruyu çözer.
Kontrol: Hatasını fark eder veya bir ipucu alır.
İkinci deneme: Soruyu yeniden çözer.
Değerlendirme: Ne değiştiğini açıklar.
Bu süreç çocuğa önemli bir mesaj verir:
Yanlış yaptığımda her şey bitmez. Tekrar deneyebilirim.
Bu düşünce, zaman içinde öğrenmeye karşı daha güvenli bir yaklaşım oluşturabilir.
Veli İçin Mini Hata Kontrol Listesi
Çocuğunuz hata yaptığında kendinize şu dört soruyu sorabilirsiniz:
| Soru | Kendinize sorun |
|---|---|
| Ne yaptım? | Hemen doğru cevabı mı söyledim? |
| Ne söyledim? | Hatayı mı, çocuğu mu değerlendirdim? |
| Ne fırsat verdim? | Çocuğun yeniden denemesine izin verdim mi? |
| Ne öğrettim? | Hatanın nasıl düzeltileceğini gösterebildim mi? |
Bu küçük kontrol, yetişkinin de kendi yaklaşımını fark etmesine yardımcı olabilir.
Çocuğun Hatası, Öğrenmenin Başlangıcı Olabilir
Çocukların hiç hata yapmamasını beklemek gerçekçi değildir.
Önemli olan çocuğun:
Hata yaptığında ne düşündüğü, ne hissettiği ve sonrasında ne yaptığıdır.
Bir yanlış cevap:
Yanlış yaptım → Yapamıyorum.
şeklinde sonlanabileceği gibi:
Yanlış yaptım → Nerede hata yaptığımı bulayım → Tekrar deneyeyim → Bir dahaki sefere farklı yapayım.
şeklinde de devam edebilir.
İkinci yaklaşım çocuğun yalnızca o soruyu değil, öğrenme sürecini geliştirmesine yardımcı olur.
Bu nedenle çocuklara verebileceğimiz en değerli mesajlardan biri şudur:
Hata yapmak öğrenmenin karşıtı değil, öğrenmenin bir parçasıdır.