Bir çocuk bir soruyu yanlış yaptığında hemen vazgeçiyor, başarısız olmaktan korkuyor, sınıfta söz almaktan çekiniyor veya yaptığı bir işi sürekli başkalarınınkiyle karşılaştırıyorsa, velilerin aklına çoğu zaman aynı soru geliyor:
Çocuğumun özgüvenini nasıl geliştirebilirim?
Çocuğun özgüveni yalnızca ona güzel sözler söylemekle oluşmaz. Çocuğun kendi kararlarını verebilmesi, hata yaptığında yeniden deneyebilmesi, bir işi başarabildiğini fark etmesi ve gerektiğinde yardım isteyebilmesi de özgüven gelişiminin önemli parçalarıdır.
Üstelik özgüven ile akademik başarı arasında da önemli bir ilişki vardır. Çocuk bir soruyu yapamayacağını daha başlamadan düşünüyorsa, bildiği konularda bile kendisini yeterince ortaya koyamayabilir.
Bu nedenle çocuğa sürekli “Sen yaparsın.” demekten daha fazlasına ihtiyaç vardır.
Peki çocuklarda özgüven nasıl geliştirilir? Ebeveynler hangi davranışları desteklemeli, hangilerinden kaçınmalı? Başarısızlık karşısında çocuğa nasıl yaklaşılmalı?
Bu yazıda çocuklarda özgüven gelişimini eğitim hayatı açısından ele alacağız.
Özgüven Nedir?
Özgüven, çocuğun kendisini her konuda başarılı veya kusursuz görmesi değildir.
Özgüveni desteklenen bir çocuk:
- Her şeyi bilmek zorunda olmadığını kabul edebilir.
- Bilmediği bir konuda soru sorabilir.
- Hata yaptığında yeniden deneyebilir.
- Kendi fikirlerini ifade edebilir.
- Gerektiğinde yardım isteyebilir.
- Başkalarının başarısını kendi başarısızlığı olarak görmeyebilir.
- Yapabileceklerini ve geliştirmesi gereken yönlerini daha gerçekçi değerlendirebilir.
Bu nedenle özgüveni, “Çocuğum kendisini ne kadar başarılı hissediyor?” sorusundan ziyade “Çocuğum zorlandığında nasıl davranıyor?” sorusuyla değerlendirmek daha anlamlı olabilir.
Çocuğun Her Başarısını Övmek Özgüveni Artırır mı?
Çocuğu takdir etmek elbette değerlidir. Ancak her davranışa otomatik olarak:
“Harikasın!”
“Sen zaten çok zekisin!”
“Mükemmelsin!”
demek özgüveni tek başına geliştirmez.
Çünkü çocuk zamanla başarının kendisini değerli kıldığını düşünebilir.
Bunun yerine çocuğun çabasını, kullandığı yöntemi ve gösterdiği gelişimi fark etmek daha anlamlı olabilir.
Örneğin:
“Bu soruyu çözmek için farklı bir yöntem denediğini fark ettim.”
veya:
“İlk başta zorlandın ama tekrar deneyerek tamamladın.”
demek çocuğun hangi davranışının değerli olduğunu anlamasına yardımcı olabilir.
Çocuğun Yerine Yapmak Özgüvenini Zayıflatabilir
Çocuğun zorlandığını görmek ebeveyn için kolay değildir.
Ödevini yaparken zorlanır.
Ayakkabısını bağlayamaz.
Çantasını hazırlamakta zorlanır.
Bir problemi çözemez.
Veli olarak hemen yardım etmek isteyebilirsiniz.
Ancak çocuk her zorlandığında yetişkin müdahale ederse, çocuk zamanla şu mesajı alabilir:
“Ben tek başıma yapamam.”
Bu nedenle çocuğun yaşına uygun görevlerde hemen işi onun yerine yapmak yerine önce düşünmesine ve denemesine fırsat vermek önemlidir.
Örneğin:
“Dur, ben yapayım.”
yerine:
“Sence bunu nasıl çözebiliriz?”
denebilir.
Buradaki amaç çocuğu yalnız bırakmak değildir.
Amaç, ihtiyaç duyduğunda destek olurken problemi tamamen onun yerine çözmemektir.
Hata Yapmasına İzin Verin
Özgüvenin gelişmesi için çocuğun hata yapabilmesi gerekir.
Çünkü çocuk hiç hata yapmazsa, hata yaptığında ne yapacağını öğrenme fırsatı da bulamaz.
Bir matematik sorusunu yanlış yaptığında:
“Bunu nasıl yanlış yaptın?”
demek yerine:
“Nerede farklı düşünmüş olabiliriz?”
denebilir.
Bir sunum sırasında heyecanlandığında:
“Bak, yine yapamadın.”
demek yerine:
“Heyecanlanman normal. Bir dahaki sefere nasıl daha rahat edebileceğini birlikte düşünebiliriz.”
demek çocuğun hatayı kişiliğinin bir parçası olarak görmesini engelleyebilir.
Çocuk için önemli mesaj şudur:
Hata yapmak başarısız bir insan olduğum anlamına gelmez.
Çocuğu Başka Çocuklarla Karşılaştırmayın
Özgüveni olumsuz etkileyebilecek davranışların başında karşılaştırma gelir.
“Bak arkadaşın senden daha yüksek aldı.”
“Kardeşin senin yaşındayken bunları yapıyordu.”
“Herkes yapıyor, sen neden yapamıyorsun?”
gibi cümleler çocuğun gelişimine yardımcı olmak yerine kendisini yetersiz hissetmesine neden olabilir.
Üstelik karşılaştırma çocuğun asıl sorunu çözmesine de yardımcı olmaz.
Bunun yerine çocuğun kendi önceki hâliyle karşılaştırılması daha anlamlıdır.
Örneğin:
“Geçen ay bu tür sorularda daha fazla zorlanıyordun. Şimdi daha rahat çözebildiğini görüyorum.”
Bu yaklaşım çocuğun başkalarıyla değil, kendi gelişimiyle ilgilenmesini destekler.
Çocuğun Her Sorununu Hemen Çözmeyin
Çocuğun bir problemi olduğunda hemen çözümü söylemek kolaydır.
Ama bazen doğru cevap vermekten daha değerli olan şey, çocuğun kendi çözümünü bulmasına yardımcı olmaktır.
Örneğin:
Çocuk:
“Bu soruyu yapamıyorum.”
dediğinde:
“Cevap şu.”
demek yerine:
“Soruda senden ne istendiğini tekrar okuyalım mı?”
denebilir.
Ardından:
“Elimizde hangi bilgiler var?”
“İlk olarak ne yapabiliriz?”
gibi sorular sorulabilir.
Böylece çocuk yalnızca o sorunun cevabını öğrenmez.
Problemi çözme sürecini öğrenir.
Bu da zaman içinde akademik özgüveninin gelişmesine katkı sağlayabilir.
Çocuğa Yaşına Uygun Sorumluluklar Verin
Özgüven yalnızca akademik başarıyla gelişmez.
Çocuğun günlük yaşamda kendi başına yapabildiği işler de önemlidir.
Yaşına uygun olarak:
- Çantasını hazırlamak,
- Odasını düzenlemek,
- Kıyafetlerini seçmek,
- Ders çalışma alanını hazırlamak,
- Kitabını kendisinin seçmesi,
- Günlük görevlerini takip etmek
gibi sorumluluklar verilebilir.
Çocuk bir işi kendi başına tamamladığında şu mesajı deneyimler:
“Ben bunu yapabiliyorum.”
Özgüvenin gelişmesinde bu deneyim, yalnızca yetişkinin söylediği “Sen yaparsın.” cümlesinden çok daha güçlü olabilir.
Çocuğun Fikirlerini Gerçekten Dinleyin
Çocuğun fikrini sormak ile fikrini gerçekten önemsemek arasında fark vardır.
Örneğin:
“Bugün okul nasıldı?”
sorusuna çocuk:
“İyiydi.”
diyebilir.
Konuşma burada bitebilir.
Ancak bazen daha açık sorular çocuğun kendisini ifade etmesini kolaylaştırabilir:
“Bugün okulda seni en çok ne güldürdü?”
“Bugün zorlandığın bir şey oldu mu?”
“Bir şeyi değiştirebilseydin neyi değiştirirdin?”
Çocuğun düşüncelerini ifade edebilmesi, fikirlerinin dinlendiğini hissetmesi açısından önemlidir.
Her fikrine katılmanız gerekmez.
Ama onu dinlemeniz gerekir.
Çocuğun Yerine Konuşmayın
Özellikle sosyal ortamlarda bazı çocuklar konuşmakta çekinebilir.
Veli olarak:
“O bunu söylemek istemiyor.”
“Çocuğum biraz utangaçtır.”
“O öğretmene soramaz, ben sorayım.”
demek kolay olabilir.
Ancak çocuk kendi adına konuşabileceği durumlarda sürekli yetişkin tarafından temsil edilirse, zamanla kendi sesini kullanma konusunda daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir.
Elbette yaş ve koşullara göre ebeveyn desteği gerekir.
Fakat uygun durumlarda çocuğa:
“İstersen önce sen anlat, gerekirse ben yardımcı olurum.”
demek daha destekleyici olabilir.
Çocuğun Güçlü Yönlerini Keşfedin
Her çocuk aynı alanda başarılı değildir.
Bir çocuk matematikte güçlü olabilir.
Başka bir çocuk resim yapmada, spor yapmada, iletişim kurmada, hikâye anlatmada veya bir problemi farklı şekilde çözmede başarılı olabilir.
Bu nedenle çocuğun değerini yalnızca notları üzerinden değerlendirmemek önemlidir.
Çocuğun güçlü yönlerini keşfetmek, onun kendisini daha bütüncül biçimde tanımasına yardımcı olabilir.
Ancak burada da çocuğu:
“Sen matematikte kötüsün ama resimde iyisin.”
şeklinde sınırlamak doğru değildir.
Güçlü yönleri desteklerken gelişime açık alanların da zaman içinde ilerleyebileceğini göstermek gerekir.
Çocuğa Gerçekçi Hedefler Belirlemeyi Öğretin
“Bu hafta bütün derslerim mükemmel olacak.”
gibi büyük hedefler çocuğun kısa sürede hayal kırıklığı yaşamasına neden olabilir.
Bunun yerine hedefleri daha somut hâle getirmek mümkündür.
Örneğin:
“Bu hafta her gün 20 dakika kitap okuyacağım.”
veya:
“Bu hafta yanlış yaptığım soruların nedenlerini inceleyeceğim.”
gibi hedefler çocuğun kendi ilerlemesini takip etmesini kolaylaştırabilir.
Hedef gerçekleştiğinde çocuk yalnızca sonuca değil, kendi davranışının sonucu değiştirebildiğine de tanık olur.
Çocuğun Başarısızlığından Korkmayın
Bazı veliler çocuğunun üzülmesini istemediği için onun başarısız olabileceği durumları önceden ortadan kaldırmaya çalışabilir.
Ancak hayat boyunca her şey yolunda gitmeyecektir.
Bir sınav kötü geçebilir.
Bir arkadaşlıkta sorun yaşanabilir.
Bir yarışmada kaybedebilir.
Bir ödev beklediği kadar iyi olmayabilir.
Çocuğun bu deneyimlerle karşılaşması tek başına sorun değildir.
Önemli olan başarısızlık sonrasında çocuğun:
“Ben hiçbir şeyi beceremiyorum.”
demek yerine:
“Bu sefer istediğim gibi olmadı. Bir dahaki sefere neyi değiştirebilirim?”
diyebilmeyi öğrenmesidir.
Özgüven ile Kendini Beğenmişlik Aynı Şey Değildir
Özgüvenli bir çocuk her zaman en iyi olduğunu düşünmek zorunda değildir.
Aksine özgüvenli çocuk:
- Başkasının daha başarılı olabileceğini kabul edebilir.
- Bilmediğini söyleyebilir.
- Yardım isteyebilir.
- Hata yaptığını kabul edebilir.
- Gerektiğinde özür dileyebilir.
- Yeni bir şeyi denemekten korkmayabilir.
Bu nedenle çocuğa:
“Sen herkesten daha iyisin.”
demek yerine:
“Senin de güçlü olduğun, geliştirebileceğin ve öğrenebileceğin alanlar var.”
mesajını vermek daha sağlıklı bir temel oluşturabilir.
Çocuklarda Özgüveni Desteklemek İçin 7 Basit Adım
Günlük yaşamda şu yedi noktaya dikkat edebilirsiniz:
1. Dinleyin
Çocuğun fikrini gerçekten dinleyin.
2. Denemesine İzin Verin
Yapabileceği işleri hemen onun yerine üstlenmeyin.
3. Hataları Konuşun
Hatanın kişilik değil, öğrenme sürecinin bir parçası olduğunu gösterin.
4. Karşılaştırmayın
Çocuğu başka çocuklarla değil, kendi gelişimiyle değerlendirin.
5. Sorumluluk Verin
Yaşına uygun görevleri kendisinin yapmasına fırsat tanıyın.
6. Çabayı Fark Edin
Sadece sonucu değil, gösterdiği çabayı ve kullandığı yöntemi de görün.
7. Gerçekçi Destek Verin
Her durumda “Sen kesin yaparsın.” demek yerine, “Zor olabilir ama birlikte nasıl ilerleyebileceğimize bakalım.” yaklaşımını kullanın.
Akademik Özgüven Nasıl Desteklenir?
Çocuğun ders başarısıyla ilgili konuşurken kullanılan dil de önemlidir.
Örneğin çocuk düşük bir not aldığında:
“Bu not ne böyle?”
demek yerine:
“Bu sınavda hangi konularda zorlandığını birlikte inceleyelim.”
denebilir.
Ardından:
- Hangi sorular yanlış?
- Yanlışın nedeni ne?
- Konu mu eksik?
- Dikkat hatası mı?
- Soruyu anlamada mı problem var?
- Çözüm yönteminde mi zorlanıyor?
gibi sorularla durum analiz edilebilir.
Böylece düşük not yalnızca bir başarısızlık olarak görülmez.
Geliştirilmesi gereken alanları gösteren bir veri hâline gelir.
Bu bakış açısı çocuğun akademik özgüvenini destekleyebilir.
Çocuğa Sürekli “Sen Yaparsın” Demek Yerine Bunu Söyleyin
Bazen çocuk gerçekten zor bir durumla karşı karşıya olabilir.
Bu durumda:
“Sen yaparsın, hiç merak etme.”
demek çocuğun yaşadığı zorluğu görmezden gelmek gibi algılanabilir.
Bunun yerine:
“Şu anda zorlanıyor olabilirsin. Önce nerede zorlandığını bulalım, sonra birlikte bir yol deneyelim.”
demek daha gerçekçi bir destek sunar.
Çocuk böylece hem zorlanmasının normal olduğunu hem de zorlandığında çözüm arayabileceğini öğrenir.
Sık Sorulan Sorular
Çocuğum çok çekingen, özgüvenini nasıl geliştirebilirim?
Çocuğu zorla sosyal ortamlara sokmak yerine küçük ve güvenli adımlarla kendisini ifade etmesine fırsat vermek daha uygun olabilir. Fikirlerini dinlemek ve yaşına uygun sorumluluklar vermek de destekleyici olabilir.
Çocuğuma sürekli övgüde bulunmalı mıyım?
Övgüden çok, çocuğun yaptığı davranışı ve gösterdiği çabayı fark etmek önemlidir. Genel övgüler yerine daha somut geri bildirimler kullanılabilir.
Çocuğum hata yapmaktan korkuyor. Ne yapmalıyım?
Hataları eleştiri konusu yapmak yerine öğrenme sürecinin doğal bir parçası olarak ele alın. Hatanın nedenini birlikte inceleyip bir sonraki denemede neyin değiştirilebileceğini konuşabilirsiniz.
Çocuğumu başka çocuklarla karşılaştırmak motivasyonunu artırır mı?
Genellikle karşılaştırma çocuğun kendi gelişimine odaklanmasını zorlaştırabilir. Çocuğun önceki performansına göre gelişimini takip etmek daha sağlıklı bir yaklaşım olabilir.
Ders başarısı düşük olan çocuğun özgüveni nasıl desteklenir?
Çocuğu yalnızca aldığı not üzerinden değerlendirmemek gerekir. Hangi konularda zorlandığını belirlemek, küçük ve ulaşılabilir hedefler oluşturmak ve gelişimini takip etmek daha yapıcı olabilir.
Özgüven Bir Cümleyle Değil, Deneyimlerle Gelişir
Çocuğa her gün:
“Sen çok başarılısın.”
demek özgüven gelişimi için tek başına yeterli değildir.
Çocuğun kendi kararlarını vermesi, bir işi kendi başına tamamlaması, hata yaptığında yeniden denemesi, gerektiğinde yardım istemesi ve kendi gelişimini fark etmesi gerekir.
Bu nedenle ebeveyn olarak hedefimiz çocuğu her başarısızlıktan korumak değil, başarısızlık yaşadığında yeniden ayağa kalkabileceğini deneyimlemesini sağlamak olmalıdır.
Çünkü gerçek özgüven:
“Ben her şeyi yapabilirim.”
demek değildir.
Daha çok:
“Her şeyi bilmiyorum ama öğrenebilirim. Zorlandığımda yardım isteyebilirim ve tekrar deneyebilirim.”
diyebilmektir.
Çocuğun eğitim hayatında ihtiyaç duyduğu en güçlü kazanımlardan biri de tam olarak budur.